Eerste lijn

Laatst aangepast op 05 juli 2019

Eerstelijnszorg is zorg in je buurt die direct toegankelijk is. Deze zorg situeert zich tussen de nulde lijn van zelfzorg en zelfhulp en de tweede lijn van ambulante gespecialiseerde zorg of de derde lijn van gespecialiseerde zorg in het ziekenhuis. 

Eerstelijnszorgverstrekkers

Deze zorgverstrekkers en welzijnsorganisaties kunnen vallen onder eerste lijn:

  • de huisartsen
  • de tandartsen
  • de lokale dienstencentra 
  • de openbare centra voor maatschappelijk welzijn 
  • de woonzorgcentra 
  • de verpleegkundigen en vroedvrouwen
  • de centra voor algemeen welzijnswerk
  • kinesisten
  • de (huis)apothekers

De hervorming van de eerste lijn

De eerste lijn wordt met een aantal maatschappelijke uitdagingen geconfronteerd. Zo zijn er steeds meer mensen met een chronsiche ziekte, stijgt het aantal personen die langdurige zorg nodig heeft en worden patiënten steeds sneller naar huis gestuurd na een ziekenhuisopname. In het Vlaamse Regeerakkoord 2014-2019 werd een vereenvoudiging van de eerstelijnszorg opgenomen. Ook de patiënt moest meer betrokken worden in de beslissingen rond zijn eigen zorgnood. Om die reden werd op 16 februari 2017 de Eerstelijnsconferentie 2017 georganiseerd. Hieraan namen talrijke organisaties binnen de welzijns- en gezondheidssector aan deel. Op deze Eerstelijnsconferentie werd het startschot gegeven voor een hervorming van de eerste lijn. Deze hervorming streeft naar een geïntegreerde en multidisciplinaire eerstelijnszorg voor personen met een zorg- en ondersteuningsvraag.

60 eerstelijnszones in Vlaanderen

In een eerste fase van de hervorming werden 60 eerstelijnszones gevormd. Elke zone bestaat uit 75.000 tot 125.000 inwoners. De eerstelijnszones zullen op lokaal niveau de zorg organiseren. Elke eerstelijnszone (behalve de eerstelijnszone in Brussel) zal een VZW worden en eigen personeel hebben.

Het veranderteam en veranderforum van een eerstelijnszone

In 2018 en 2019 werd in elke zone een veranderteam en een veranderforum opgericht. Zowel in het veranderteam als het veranderforum is er vertegenwoordiging van zoveel mogelijk partners betrokken bij de eerste lijn (bijvoorbeeld: lokale besturen, zorgverleners, patiëntenorganisaties, lokale besturen). Het veranderteam is een kleine groep van partners die de missie, visie en waarden van de eerstelijnszone uitdenken. Het veranderteam legt haar werk vervolgens voor aan het veranderforum, een grotere groep van partners, die vervolgens beslist of de voorstellen van het veranderteam aangenomen kunnen worden. In 2018 en 2019 heeft elke eerstelijnszone ervoor gezorgd dat de verschillende partners elkaar beter leerden kennen en dat de missie, visie en waarden van de eerstelijnszone bepaald werden.

De zorgraad en klankbordgroep van een eerstelijnszone

Op termijn zal de werking van het veranderteam en het veranderforum sterk verminderen of zelfs ophouden. Er worden vanaf midden 2019 in elke eerstelijnszone een zorgraad en een klankbordgroep opgericht. De zorgraad van een eerstelijnszone staat in voor de organisatie van de eerste lijn en de werking van de eerstelijnszorgaanbieders. De overheid heeft voorgeschreven dat er vanuit vier clusters vertegenwoordiging in deze zorgraad moet zijn: 1. Cluster lokale besturen; 2. Cluster gezondheidszorg; 3. Cluster welzijn; & Cluster persoon met een zorg- en ondersteuningsvraag. Het is bovendien ook mogelijk om nog optionele partners te betrekken. Binnen de klankbordgroep worden, net als in het veranderforum, alle partners van een eerstelijnszone uitgenodigd.

In die zones zullen verschillende partners samenwerken om tot een optimale afstemming van de medische en sociale eerstelijnszorg- en welzijn in hun regio te komen. De inzichten en ervaringen van patiënten zijn hierbij essentiële bronnen om die afstemming te bereiken en de kwaliteit van zorg te verhogen.

Participatie van patiënten in de eerstelijnszones

Vanuit de overheid is het voorgeschreven dat zowel in het tijdelijke veranderteam en veranderforum als in de permanente zorgraad en klankbordgroep personen met een zorg- en ondersteuningsvraag participeren.

In Limburg liep van september 2018 tot en met februari 2019 een project om participatiemethodieken in de eerste lijn uit te denken en uit te werken. ZOPP Limburg ondersteunt patiëntenverenigingen in hun dagdagelijkse werking. Ze geven bijvoorbeeld vormingen op maat van patiëntenverenigingen of helpen hen bij het maken van brochures. Op die manier worden patiëntenverenigingen versterkt en kunnen ze eventueel tijd vrijmaken om zich te engageren in bijvoorbeeld de eerstelijnszones. Naast de versterking van de patiëntenvereniging ondersteunt ZOPP Limburg op diverse wijzen de patiënten die participeren in de eerstelijnszones.

Standpunt eerste lijn

Naar aanleiding van de voorbereiding van de Conferentie Eerstelijnsgezondheidszorg (februari 2016) vroegen we onze ledenverenigingen hoe zij de hervorming van de eerstelijnszorg zien.

Als aandachtspunten kwamen naar voor dat:

  • de patiënt moet steeds de regie over de zorg behouden. Wanneer hij of zijn omgeving dit niet meer kan, kan een zorgcoördinator hen helpen. Een zorgcöordinator is een betrokken zorgverlener die door de patiënt of zijn omgeving gekozen is;
  • als er gekozen wordt voor een zorgnetwerk om zo de communicatie tussen zorgverleners te verbeteren, dan zijn hier een aantal voorwaarden aan verbonden. We denken hierbij aan de vrije keuze van zorgverleners, expertise buiten het netwerk kunnen raadplegen en uitwisseling tussen eerste- en tweedelijnszorg;
  • er moet een laagdrempelig klachtrecht georganiseerd worden om op basis van de klachten de kwaliteit van de zorg te verbeteren;
  • patiënten moeten ondersteund worden wanneer ze de zorg zelf willen opnemen. Zelfzorg moet steeds verantwoord gebeuren waarbij er rekening wordt gehouden met de mogelijkheden en beperkingen van de patiënt. Zorgverleners moeten steeds vertrekken vanuit de gezondheids- en welzijnsdoelstellingen van de patiënt;
  • bij complexe en moeilijke situaties kan een zorgcoördinator beroep doen op een case-manager die de zorgcoördinator praktisch en inhoudelijk ondersteunt. De case—manager is volledig onafhankelijk, kent het zorgnetwerk en is op de hoogte van de situatie van de patiënt;
  • we blijven het belang van een gedeeld dossier benadrukken zodat alle betrokken zorgverleners én de patiënt informatie hebben over de situatie, gemaakte afspraken en het behandelplan. De patiënt moet steeds toestemming geven om gegevens te delen;
  • voor patiënten maakt het niet uit hoe de eerstelijnszorg georganiseerd wordt. Voor hen is het belangrijk dat zij weten waar ze terecht kunnen met vragen en dat ze de juiste zorg op maat ontvangen;
  • kwaliteit van zorg moet ook gemeten worden en openbaar gepubliceerd worden voor het grote publiek. Zo hebben ook patiënten toegang tot deze informatie.
  • Patiënten ervaren op dit momet de zorg als te veel versnipperd.
  • Op dit moment hebben patiënten vaak het gevoel dat de organisatie van diensten en zorgplanning niet altijd goed op elkaar is afgestemd en te weinig rekening houdt met de behoeften van de patiënt zelf.

De volledige standpunttekst eerstelijnszorg kan je hier lezen. 

Zorgcoördinatie

Tijdens de voorbereiding van de eerstelijnsconferentie was het VPP voorzitter van de werkgroep 'Bouwstenen voor een Vlaamse geïntegreerde eerstelijnszorg voor personen met een complexe zorgnood'. In navolging van het eindrapport formuleerde het VPP een standpunt over zorgcoördinatie. Een zorgcoördinator is iemand uit het eerstelijnsteam die de organisatie van zorg op zich neemt. In de eerste plaats kan de patiënt en/of zijn mantelzorger dit zelf, mits bepaalde randvoorwaarden. In complexere situaties neemt iemand uit het team deze taak op zich. In zeer complexe situaties kan het team beroep doen op een externe case-manager. Binnen de uitvoering van de eerstelijnsconferentie wordt dit thema verder uitgewerkt en bekeken hoe de financiering hiervan optimaler kan verlopen. 

Je vindt hier de volledige standpunttekst.