Uit: Samenspraak 95 | Inhoudstafel >

Interview

Patiëntveiligheid en kwaliteit van zorg in de eerste lijn

Hoe is het gesteld met de kwaliteit en patiëntveiligheid in de eerstelijnsgezondheidszorg, waarin bijvoorbeeld huisartsen, thuisverpleegkundigen, apothekers en kinesitherapeuten werken?  Melissa Desmedt onderzocht het in haar doctoraat aan de UHasselt. De grootste uitdaging voor de toekomst is volgens haar dat zorgverleners uit alle sectoren beter met elkaar moeten samenwerken.

VPP: Wat was het doel van jouw doctoraatsstudie?

Melissa Desmedt: “Mijn doctoraatsonderzoek kaderde binnen het Cortexs project. Dit was een vierjarig interuniversitair onderzoeksproject rond geïntegreerde zorg[1]. Wij besloten om onze eigen weg in te slaan en de kwaliteit, patiëntveiligheid en kostenefficiëntie in de eerstelijnsgezondheidszorg te onderzoeken. De eerste lijn wordt steeds belangrijker doordat veel zorg vanuit het ziekenhuis verhuist naar de eerste lijn. Binnen de geïntegreerde zorg speelt de eerste lijn ook een belangrijke rol. Denk maar aan de huisarts die vaak de spilfiguur is. Naast een grondige literatuurstudie brachten we ervaringen van patiënten en zorgverleners in kaart.”

Melissa Desmedt

Melissa Desmedt 

VPP: Waarom koos je voor chronische en geïntegreerde zorg?

Melissa Desmedt: “Chronische zorg is één van de belangrijkste uitdagingen waarmee onze gezondheidszorg geconfronteerd wordt. Het aantal chronische patiënten stijgt nog altijd, maar de uitgaven die hieraan vast hangen ook. Deze situatie wordt stilaan onhoudbaar. De gezondheidszorg is historisch gegroeid om vooral te kunnen reageren op acute gezondheidsproblemen en minder op chronische zorg. Chronische patiënten hebben zorgverleners nodig uit ziekenhuizen, eerste lijn, welzijnszorg, mantelzorg enzovoort. Al die zorgverleners moeten met elkaar samenwerken en daarop is het zorgsysteem nog niet voorzien.”

VPP: Wat is er vernieuwend aan je doctoraatsstudie in vergelijking met andere onderzoeken?

Melissa Desmedt: “Over kwaliteit en patiëntveiligheid in de chronische zorg en in de eerstelijnszorg is nog maar heel weinig geschreven. We kennen al een sterke dynamiek rond kwaliteit in de algemene ziekenhuizen met bv. accreditatie[2] en zorginspectie maar dat zien we niet in de eerste lijn. Dit komt wel deels op gang met als voorbeeld het Wit-Gele Kruis dat nu ook zijn eerste accreditering behaalde.”

VPP: Wat is de belangrijkste oorzaak van medische incidenten in de eerstelijnszorg?

Melissa Desmedt: “Ons zorgsysteem is sterk gefragmenteerd en dit bemoeilijkt de zorgkwaliteit. De belangrijkste oorzaak van veiligheidsincidenten is slechte overdracht van informatie en gebrekkige communicatie tussen zorgverleners binnen de eerste lijn en over de verschillende sectoren heen. Uit verschillende internationale onderzoeken blijkt dat als een chronische patiënt het ziekenhuis verlaat, er heel wat incidenten ontstaan. Net omdat die overgang van tweede lijn naar eerste lijn niet goed verloopt.

Maar ook binnen de eerste lijn is er heel veel overdracht tussen verschillende zorgverleners zoals tussen de huisarts, de thuisverpleegkundige, de maatschappelijk werker, … . Daar verloopt de samenwerking ook niet zo vlot. Die slechte samenwerking kan leiden tot veiligheidsincidenten. Zo wordt berekend dat per 100 consultaties twee tot drie incidenten plaatsvinden, waarvan 4% leidt tot schade aan de patiënt. Het gaat vooral om medicatiefouten. Op zich zou je met je buikgevoel zeggen dat dit nog meevalt, maar als we die cijfers toepassen op België dan zouden er bij ons in de huisartsenpraktijken alleen al per dag 25 incidenten gebeuren die schade aan de patiënt veroorzaken. Dat is toch wel veel.”

VPP: Gebeuren er in de eerste lijn meer incidenten dan in ziekenhuizen?

Melissa Desmedt: “In ziekenhuizen ramen ze het aantal incidenten op ongeveer 10%. Maar het type incidenten is er wel anders. In de eerste lijn zijn er vooral medicatie- en diagnostische incidenten. In de ziekenhuizen zijn deze eerder chirurgisch. Bovendien is de setting in de eerste lijn helemaal anders dan in de algemene ziekenhuizen. Ziekenhuizen zijn een relatief gecontroleerde omgeving met een eigen omkadering, terwijl dit niet zo is bij de eerste lijn. Thuisverpleegkundigen komen bijvoorbeeld bij elk bezoek in een andere omgeving terecht. Dit kan ook de veiligheid van de zorg beïnvloeden. Daarbovenop dekt de eerstelijnszorg een veel grotere groep van patiënten.”

VPP: Op welke manier heb je de patiëntenervaringen in de chronische zorg in kaart gebracht? 

Melissa Desmedt: “Samen met het Vlaams Patiëntenplatform bevraagden we een 400-tal patiënten met een chronische ziekte. Dat waren vooral patiënten met MS, diabetes, hoge bloeddruk en lage rugpijn. De meerderheid van deze patiënten hadden meerdere chronische aandoeningen.

Om ervaringen rond integratie van zorg te meten gebruikten we een bestaande internationale gevalideerde vragenlijst. Wij vroegen de patiënten of de zorg buiten het ziekenhuis samenhangend en veilig verloopt. Uit die bevraging bleek dat zij de zorg nog steeds als gefragmenteerd ervaren. Vooral de communicatie en de coördinatie tussen zorgverleners verloopt stroef. Dit is volgens hen ook één van de belangrijkste oorzaken voor veiligheidsincidenten. 25% van de bevraagde patiënten maakte ooit een veiligheidsincident in de eerste lijn mee. Het ging hier voornamelijk over medicatiefouten en diagnosefouten. Dit ligt volledig in lijn met de literatuur.”

VPP: Bekijken zorgverleners dat op dezelfde manier?

Melissa Desmedt: “We peilden binnen het Wit-Gele Kruis in Limburg en West-Vlaanderen naar de perceptie die zorgverleners hebben over patiëntveiligheid. Hieruit bleek dat communicatie en coördinatie tussen zorgverleners heel stroef verloopt binnen de organisatie, maar ook met andere zorgorganisaties zoals ziekenhuizen. Dit kan tot veiligheidsincidenten leiden.

Thuisverpleegkundigen melden gemiddeld zo’n twee à drie incidenten per jaar. Of dat ook effectief het aantal incidenten zijn, is moeilijk te bepalen. Dit komt omdat verpleegkundigen incidenten zonder schade aan de patiënt of die ze net konden voorkomen niet melden aan de organisatie. Veiligheidsincidenten kan je op drie manieren registreren: via dossieranalyse, via meldingen door zorgverleners of door de patiënt te bevragen. We zien dat patiënten bevragen een echte meerwaarde is omdat zij incidenten goed herkennen.” 

VPP: Is er iets wat de patiënt zelf kan doen om veiligheidsincidenten te voorkomen?

Melissa Desmedt: “Geïntegreerde zorg wil niet alleen zeggen dat zorgverleners onderling beter moeten communiceren, maar er moet ook meer overleg en samenwerking zijn mèt de patiënt. Het is bovendien belangrijk dat de patiënt aan het roer staat van zijn of haar zorgproces. Wanneer dat niet lukt voor de patiënt, kan de mantelzorger deze rol op zich nemen.

Literatuur toont aan dat patiënten in staat zijn om veiligheidsincidenten op een correcte manier te melden. Bij een incidentmeldingssysteem voor patiënten, wordt vaker aan patiënten gevraagd of ze denken dat er iets fout loopt of iets niet helemaal begrijpen. Op die manier worden patiënten aangemoedigd om met de zorgverleners te spreken over patiëntveiligheid.”

VPP: We hebben het nu vooral gehad over de dingen die misgaan in de geïntegreerde zorg, maar wat gaat er al goed?

Melissa Desmedt: “We zien dat de wil bestaat om iets te veranderen in functie van de patiënt en de kwaliteit van de zorg. Dat wordt gestimuleerd door de pilootprojecten die worden opgestart rond chronisch zieken, de vorming van de eerstelijnszones en de ziekenhuisnetwerken.

Ik hoop dat de ziekenhuisnetwerken en de eerstelijnszones niet los van elkaar zullen werken. Er moet echt een brug tussen beiden komen. Daar zullen het gedeeld elektronisch patiëntendossier of ICT-toepassingen een belangrijke rol in spelen.”

VPP: Heb je naast het gedeeld elektronisch patiëntendossier nog andere aanbevelingen voor het beleid om de communicatie tussen zorgverleners te verbeteren?

Melissa Desmedt: “De financiering is ook belangrijk. Momenteel wordt de zorgverlener voor elke prestatie die hij doet betaald. Er zijn alternatieve financieringsmechanismen die de communicatie en samenwerking tussen zorgverleners bevorderen zoals bundeld payment, pay for coordination en pay for quality[3].

Om zorgverleners beter te laten samenwerken is het ook belangrijk dat er netwerken komen zoals dat nu gebeurt met de ziekenhuisnetwerken en de eerstelijnszones. Hierin moeten duidelijke afspraken gemaakt worden over wie welke bevoegdheid heeft. Bijvoorbeeld wat de zorgcoördinator of de casemanager[4] doet en wat de patiënt zelf kan doen.”

VPP: Wat was voor jou de meeste opmerkelijke bevinding tijdens jouw onderzoek? Was er iets wat je niet had verwacht?

Melissa Desmedt: “Toen ik begon aan mijn doctoraatsonderzoek dacht ik dat de eerste lijn al iets verder stond op het vlak van kwaliteit en veiligheid. In mijn opleiding werd de aandacht vooral gelegd op de algemene ziekenhuizen, waar de situatie er heel anders uitziet. Langs de andere kant ben ik heel blij dat heel wat organisaties, zoals het Wit-Gele Kruis, inzetten op kwaliteit van zorg en bv. een accreditatie nastreven.”  

VPP: Wat hoop je dat de zorgsector zal onthouden uit jouw onderzoek?

Melissa Desmedt: “De motivatie om hiermee in de eerste lijn echt aan de slag te gaan. Ik hoop dat mijn onderzoek ervoor zal zorgen dat de dynamiek die zich ontwikkelde in de ziekenhuizen rond kwaliteit en veiligheid ook zal openbloeien in de eerstelijnsgezondheidszorg. En dat bij geïntegreerde zorg de patiënt nog meer centraal zal worden gezet.”

VPP: Wat zou er volgens jou nog verder onderzocht moeten worden binnen kwaliteit en patiëntveiligheid binnen de eerste lijn?

Melissa Desmedt: “Ik bevroeg de patiënt over de incidenten die zij meemaakten, maar er is geen adequate analyse geweest van het aantal incidenten die plaatsvinden in de eerste lijn. We weten niet hoeveel incidenten er zijn, welke types het zijn, wat de lichamelijke, psychologische en financiële gevolgen zijn voor de patiënt. Op basis van die grondige analyse, weten we wat er fout loopt en kunnen we verbeterstrategieën ontwikkelen om de kwaliteit van zorg ook in de toekomst te garanderen. We pasten zo’n verbeterstrategie toe bij het Wit-Gele Kruis West-Vlaanderen. Daar maakten we bijvoorbeeld een E-learning module voor de zorgverleners rond kwaliteit en veiligheid in de zorg omdat we merken dat de kennis hierover niet altijd even goed is.”

VPP: Wil je zelf nog iets kwijt aan onze patiëntenverenigingen?

Melissa Desmedt: “De patiëntenverenigingen van het Vlaams Patiëntenplatform hielpen om de vragenlijst voor de patiënt te verspreiden. Dat was een belangrijk deel van mijn doctoraat en ik wil ze daar graag voor bedanken. Ik heb mailtjes en telefoontjes gekregen van patiënten die het heel leuk vonden om de vragenlijst in te vullen omdat ze graag hun stem wilden laten horen. Dat is mooi om te horen!”



[1] Geïntegreerde zorg moet het welzijn van patiënten met een chronische ziekte verbeteren. De patiënt staat centraal in deze benadering. Hij moet zelf zijn zorg in handen kunnen nemen. Een multidisciplinair netwerk met o.a. huisarts, specialisten, de apotheker, maatschappelijk assistenten, mantelzorgers,… ondersteunt de patiënt.

[2] Een accreditatie is een kwaliteitslabel. Bij een accreditatie komt een externe, onafhankelijke organisatie op basis van een aantal maatstaven beoordelen in welke mate de zorgorganisatie kwaliteitsvolle en veilige zorg aanbiedt aan de patiënten. Zorgorganisaties krijgen het label voor een beperkt aantal jaren. In tegenstelling tot de inspectie van de Vlaamse overheid, kiezen zorg organisaties zelf of ze zich wensen te accrediteren. (Bron: Zorgkwaliteit.be)

[3] Bij P4Q wordt de vergoeding van de zorgverlener niet alleen gekoppeld aan de hoeveelheid geleverde zorg, maar ook aan de kwaliteit van die zorg.

[4] Wie met veel zorgaanbieders tegelijk te maken krijgt, zal geholpen worden door een zorgteam. Als er complexe zorg nodig is, duidt het zorgteam onder zijn leden een zorgcoördinator aan die de coördinatie van het zorgplan op zich neemt. In een klein aantal gevallen kan bij (zeer) complexe zorg blijken dat zorgcoördinatie niet volstaat. In dat geval wordt het zorgteam versterkt met een case manager: een zorgverlener die niet tot het zorgteam behoort, maar die vanuit een neutrale positie problemen in de zorgverlening oplost en de samenwerking in het zorgteam en met de patiënt versterkt.

 

Overname van inhoud

Alle artikels uit de nieuwsbrief van het Vlaams Patiëntenplatform mogen overgenomen worden mits bronvermelding, als volgt: © (jaartal) Vlaams Patiëntenplatform. Het Vlaams Patiëntenplatform verdedigt de belangen van de patiënt bij het politiek beleid en de gezondheidsinstellingen. www.vlaamspatientenplatform.be.