Uit: Samenspraak 84 | Inhoudstafel >

Edito

Hoe volgt men de kwaliteit van zorg op? Indicatoren als thermometer voor goede kwaliteit

Als patiënt heb je recht op kwaliteitsvolle zorg. Eén van de manieren om na te gaan of de zorg inderdaad goed of minder goed verloopt, is via kwaliteitsindicatoren. We lichten in dit artikel het ontwikkelen en meten van die indicatoren even toe.

Wat zijn kwaliteitsindicatoren?

Een kwaliteitsindicator is een bepaald, goed omschreven aspect van de zorg dat je kan meten, bijvoorbeeld het aantal patiënten met borstkanker dat tijdens een multidisciplinair overleg besproken werd. Met een indicator kan je dus een stukje van de kwaliteit van de zorg meten en uitdrukken in een cijfer. Het is als het ware een thermometer die signaleert welke processen of resultaten kunnen verbeteren. Voor de meeste indicatoren hebben experten een streefwaarde of norm afgesproken. Deze geeft aan of de zorg goed of minder goed verloopt. Zo is bijvoorbeeld bepaald dat minstens 90% van de patiënten met borstkanker besproken moet worden tijdens een multidisciplinair overleg.

Vlaams Indicatoren ProjectVlaams Indicatorenproject voor Patiënten en Professionals, VIP²

Het Vlaams Patiëntenplatform neemt actief deel aan twee projecten, namelijk het Vlaams Indicatorenproject voor Patiënten en Professionals (VIP²), voor de algemene ziekenhuizen (AZ) en voor de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Deze projecten willen de kwaliteit van zorg verbeteren en de transparantie over de kwaliteit van zorg bevorderen. Er is ook een indicatorenproject om de kwaliteit van zorg in de Vlaamse Woonzorgcentra te meten (VIP WZC). Voor de eerstelijn is dat er nog niet. Dat wordt wellicht na de eerstelijnsconferentie in 2017 opgestart.

De ontwikkeling van een indicator

Experten uit de sector bepalen welke indicatoren voor welke domeinen ontwikkeld worden. De keuze en ontwikkeling ervan gebeurt voornamelijk op basis van de ervaring, interesse en wetenschappelijke evidentie.  Per domein (bv. borstkanker, cardiologie) is er een werkgroep die indicatoren ontwikkelt. In VIP² GGZ namen ook patiëntenvertegenwoordigers aan zo’n werkgroepen deel.

Het Vlaams Patiëntenplatform ontwikkelde voor beide projecten ook een vragenlijst om de ervaringen van patiënten die de kwaliteit van de zorg meet: de Vlaamse Patiënten Peiling. Voor de algemene ziekenhuizen maakte het VPP ook een instrument om de patiëntgerichtheid van ziekenhuiswebsites na te gaan.

Indicatoren in algemene ziekenhuizen

Voor de algemene ziekenhuizen[1] zijn er 10 domeinen waarrond men indicatoren ontwikkelt, zoals cardiologie, beroertezorg en orthopedie. Momenteel zijn er enkel resultaten beschikbaar over borstkanker, ziekenhuisbrede indicatoren en patiëntenervaringen. De 13 borstkankerindicatoren gaan over diagnosestelling, behandeling en de overleving bij behandelde patiënten. Ziekenhuisbreed zijn er momenteel resultaten beschikbaar over volgende onderwerpen:

  • Handhygiëne bij zorgverleners;
  • Volledigheid van geneesmiddelenvoorschriften;
  • Controle en correctheid van het identificatiebandje van patiënten;
  • Checklist veilige heelkunde.

Ziekenhuizen kunnen vrijwillig hun resultaten op deze indicatoren op www.zorgkwaliteit.be  publiceren. Meer informatie hierover vind je in de paragraaf over transparantie hieronder.

Indicatoren in de Geestelijke Gezondheidszorg

Binnen VIP² GGZ zijn momenteel vijf werkgroepen aan de slag om indicatoren te ontwikkelen. In 2016 worden de volgende vier indicatoren voor het eerst gemeten:

  • omkadering en inschakeling van ervaringsdeskundigen;
  • volledigheid van het geneesmiddelenvoorschrift;
  • aanwezigheid van een suïcidepreventiebeleid in de voorziening;
  • tijdige opvolging van een patiënt na ontslag uit het psychiatrisch ziekenhuis of een psychiatrische afdeling van een algemeen ziekenhuis (PAAZ).

Dit jaar start ook de ontwikkeling van indicatoren rond medicatie en dwang. Bij de keuze van de indicatoren vertrekken we onder andere van de ervaringen van patiënten. Hiervoor organiseerde het VPP een brainstorm met zijn leden uit de GGZ. Verder werd rekening gehouden met de ervaring van professionals en de bestaande wetenschappelijke literatuur. 

Indicatoren in de woonzorgcentra

De woonzorgcentra meten indicatoren rond kwaliteit van zorg en veiligheid, zoals doorligwonden, valincidenten, dagelijkse fysieke vrijheidsbeperking, medicatiegebruik en een zorgplan rond het  levenseinde. Daarnaast zijn er ook indicatoren over zorgverleners en de zorgorganisatie, zoals het ziekteverzuim per personeelslid en vrijwilligerswerk. De woonzorgcentra krijgen twee keer per jaar een rapport met hun eigen gegevens, hun evolutie en een vergelijking met gelijkaardige woonzorgcentra. De resultaten worden niet publiek gecommuniceerd.

Een onafhankelijk onderzoeksbureau gaat via een persoonlijk interview met ongeveer dertig bewoners na hoe zij de zorg- en dienstverlening in het woonzorgcentrum ervaren. Via een vragenlijst worden ook een dertigtal familieleden en/of vertegenwoordigers van bewoners met cognitieve problemen bevraagd. Deze vragenlijst is wetenschappelijk gevalideerd en peilt naar lichamelijk welbevinden en gezondheid, woon- en leefklimaat, integratie en sociale activiteiten, zorg op maat en inspraak.

Vlaamse Patiënten Peiling

De Vlaamse Patiënten Peiling ontwikkelden we zelf. Het is een vragenlijst die de ervaringen van patiënten rond de kwaliteit van zorg meet. Er is een versie voor algemene ziekenhuizen en eentje voor de geestelijke gezondheidszorg. Ze werden ontwikkeld op basis van ervaringen van patiënten, input van professionals en bestaande gevalideerde vragenlijsten. Uniek aan deze vragenlijsten is dat ze aspecten van zorg meten die patiënten zelf belangrijk vinden. De ervaringen van patiënten laten toe om te meten in welke mate de voorziening de patiënt centraal stelt. Het meten van ervaringen van patiënten is echter geen doel op zich, maar een middel om verbeteringen na te streven. Het is de bedoeling dat voorzieningen met de feedback van patiënten aan de slag gaan om de kwaliteit en efficiëntie van hun zorgverlening te verhogen.

De Vlaamse Patiënten Peiling AZ meet de ervaringen van patiënten tijdens een ziekenhuisopname met onder andere de informatieverstrekking, wijze van omgaan met patiënten en samenwerking tussen zorgverleners, pijn en ontslag. Deze vragenlijst werd ondertussen twee keer wetenschappelijk gevalideerd. Dat betekent dat onderzoekers aangetoond hebben dat de vragenlijst stevig onderbouwd is. Hij werd ook vertaald naar het Frans.

De Vlaamse Patiënten Peiling GGZ meet de ervaringen van patiënten met de kwaliteit van de geestelijke gezondheidszorg. Deze vragenlijst kan gebruikt worden in alle GGZ-settings: psychiatrische ziekenhuizen, psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen, initiatieven beschut wonen, centra voor geestelijke gezondheidszorg, enzovoort. De vragen gaan onder andere over de mate van inspraak, zorg op maat, de wijze waarop de patiënt de therapeutische relatie met en de deskundigheid van de zorgverleners ervaart,…  Een eerste versie van deze vragenlijst werd dit voorjaar uitgetest. Onderzoekers gaan momenteel na of de vragenlijst ook voldoende betrouwbaar en valide is. 

Op dit ogenblik werken we aan nieuwe versies van de Vlaamse Patiënten Peiling. Een pilootversie voor dagziekenhuizen is bijna klaar. Ze kan weldra uitgetest worden. Andere geplande versies zijn een aanpassing van de Vlaamse Patiënten Peiling AZ voor materniteit, een versie voor kinderen en een versie voor hun ouders.

Patiëntgerichtheid ziekenhuiswebsites

Het VPP ontwikkelde ook een instrument om de patiëntgerichtheid van ziekenhuiswebsites te meten. Aan de hand hiervan screenen we elk jaar de websites van deelnemende ziekenhuizen. Dan wordt bijvoorbeeld gekeken of de nodige informatie beschikbaar is (bijvoorbeeld over de behandeling, arts of de kostprijs van zorg) en of ze gemakkelijk te vinden is.

PROMs en PREMs?

Bij het meten van kwaliteit van zorg wordt vaak gesproken over PROMs en PREMs, maar wat zijn dat? PROM staat voor Patient Reported Outcome Measure. Het is een vragenlijst die inzicht geeft of de geleverde zorg volgens de patiënt effect gehad heeft. Het gaat dus over hoe de patiënt het resultaat van de zorg ervaart, bijvoorbeeld een vragenlijst over de ervaren pijn na een operatie. PREM is de afkorting van Patient Reported Experience Measure. Dit zijn vragenlijsten om ervaringen van patiënten met de zorg in kaart te brengen. De Vlaamse Patiënten Peiling (zie hierboven) is een voorbeeld van een PREM.

Transparantie over kwaliteit van zorg

Standpunt transparantie over kwaliteit van zorg Transparantie van kwaliteit van zorg betekent het openbaar maken van informatie over de kwaliteit van zorg. Het VPP vindt dat patiënten recht hebben op alle informatie  hierover. In 2012 schreef het VPP een standpunttekst waarin we vaststelden dat er in België weinig informatie beschikbaar is over de kwaliteit van zorg.  Als patiënt heb je  weinig anders om jouw keuze voor een zorgverlener of –instelling op te baseren dan het advies van een familielid of vriend, je huisarts, of de ligging van de zorginstelling.  Transparantie over de kwaliteit van de zorg kan dus een hulpmiddel zijn bij het maken van een goede keuze.

 Transparantie van de kwaliteit van zorg, op maat van de patiënt, betekent voor het VPP vier zaken:

 (1) verbeterperspectief als uitgangspunt;

 (2) één centrale keuzewebsite;

 (3) aandacht voor de presentatiewijze van keuze-informatie en

 (4) alle informatie transparant.

Transparantie over kwaliteitsindicatoren

In juni 2015 werd de website www.zorgkwaliteit.be gelanceerd. Op deze centrale keuzewebsite[2] kunnen ziekenhuizen vrijwillig de resultaten van kwaliteitsmetingen binnen VIP² publiceren. Als patiënt heb je de garantie dat de informatie op deze website betrouwbaar en valide is. Dit is niet steeds het geval bij websites waarbij je als patiënt zelf een recensie kan schrijven over zorginstellingen. Het VPP zorgde er mee voor dat de resultaten op een zo eenvoudig mogelijke manier worden voorgesteld. Momenteel nemen zestig van de 63 Vlaamse algemene en revalidatieziekenhuizen aan VIP² deel. Daarvan zijn er 53 die openlijk hun resultaten op alle kwaliteitsindicatoren waaraan ze meewerken, publiceren.

Het Vlaams Indicatorenproject voor de geestelijke gezondheidszorg startte dit jaar met de eerste metingen. De volgende stap is om de resultaten publiek te maken. Het VPP ijvert om de resultaten ook via www.zorgkwaliteit.be te publiceren, zodat patiënten alle kwaliteitsinformatie over de verschillende sectoren op één website vinden. 

De ouderenzorgsector maakt voorlopig uitsluitend een algemeen rapport bekend over de resultaten van de bevraging over de kwaliteit van de woonzorgcentra. De Standaard publiceerde het overzicht ‘De kwaliteit van de Vlaamse rusthuizen, gebaseerd op metingen in de woonzorgcentra. Wellicht maakt deze sector binnenkort ook meer informatie publiek, via de certificering die Zorgnet-Icuro ontwikkelt. (zie ook ‘Certificering in Woonzorgcentra’ verderop in deze nieuwsbrief).

Binnen de eerstelijnszorg is transparantie over kwaliteitsresultaten momenteel nog niet aan de orde. Er is in deze sector nog geen gemeenschappelijk project voor het ontwikkelen, meten en rapporteren van kwaliteitsindicatoren. Er lijkt alvast wel een openheid te bestaan om resultaten in de toekomst openbaar te maken.

Transparantie over andere kwaliteitsmetingen

De Vlaamse overheidsdienst Zorginspectie plaatst sinds 2015 zijn inspectieverslagen over de ziekenhuizen op zijn website. Over instellingen van andere sectoren voorlopig nog niet (zie hiervoor ook het interview met Zorginspectie in deze nieuwsbrief).

Tot slot publiceren sommige beroepsverenigingen zelf kwaliteitsregisters over de bij hen aangesloten zorgverleners (zie ook het artikel ‘Erkenning en registratie van zorgverleners: wegwijs in de doolhof!’ in deze nieuwsbrief).

De oprichting van een Vlaams Instituut voor Kwaliteit van Zorg

De Vlaamse Overheid richt een Vlaams Instituut voor Kwaliteit van Zorg op. De doelstelling is om op een structurele manier aan kwaliteitsverbetering te werken. De drie Vlaamse kwaliteitsindicatorenprojecten (voor de ziekenhuizen, geestelijke gezondheidszorg en de woonzorgcentra) zouden dan een onderdeel zijn van het Instituut. In de toekomst zouden ook andere nog op te starten kwaliteitsindicatorenprojecten, bijvoorbeeld in de eerstelijn, aansluiten bij het instituut. 

Het instituut zal de projecten ondersteunen bij de ontwikkeling van valide kwaliteitsindicatoren. Momenteel draaien deze initiatieven voornamelijk op het vrijwillig engagement van de vele betrokken partijen. Het ontwikkelen van indicatoren binnen deze projecten gebeurt daardoor voornamelijk op basis van enthousiasme, in combinatie met ervaring en bestaande wetenschappelijke literatuur. Het gevolg is dat een gestroomlijnde set van indicatoren ontbreekt. Er is momenteel ook nauwelijks financiële ondersteuning voorzien. Alleen voor de analyse en rapportering van de verzamelde gegevens en (voor de woonzorgcentra) voor de bewonersbevraging zijn er middelen beschikbaar.

Het instituut zal voorzieningen en zorgverstrekkers stimuleren en bijstaan om zelf met kwaliteitsindicatoren te werken, de kwaliteit van de zorg te verbeteren en hierover transparant te publiceren. Het instituut zal ook één duidelijk, uniform kwaliteitsbeleid uitstippelen en de minister hierover adviseren. Vanuit het instituut kan er ook aandacht zijn voor de verbindingen tussen sectoren, bijvoorbeeld de overgang van ziekenhuis naar eerstelijn, of geestelijke gezondheidszorg binnen algemene ziekenhuizen. De verschillende projecten kunnen ook van elkaar leren, gemeenschappelijke indicatoren ontwikkelen en expertise uitwisselen.

De oprichting van het Vlaams Instituut voor Kwaliteit van Zorg verscheen op 15 juli 2015 in het Belgisch Staatsblad. Dat betekent dat er nu middelen vrijgemaakt kunnen worden voor de oprichting ervan. Momenteel denken de verschillende betrokken partners na over de structuur en organisatie van het kwaliteitsinstituut. Het Vlaams Patiëntenplatform neemt aan die gesprekken deel om er de stem van de patiënt te laten horen.

Vlaams Instituut voor Kwaliteit van Zorg

 


[1] In editie 66 (januari 2013) van deze nieuwsbrief informeerden we jullie een eerste keer over het VIP² kwaliteitsindicatorenproject.

[2] Het VPP publiceerde in Samenspraak editie 78 (juni 2015) een artikel met meer uitleg over de werking van deze website.

 

 

 

Overname van inhoud

Alle artikels uit de nieuwsbrief van het Vlaams Patiëntenplatform mogen overgenomen worden mits bronvermelding, als volgt: © (jaartal) Vlaams Patiëntenplatform. Het Vlaams Patiëntenplatform verdedigt de belangen van de patiënt bij het politiek beleid en de gezondheidsinstellingen. www.vlaamspatientenplatform.be.